Znęcanie psychiczne – czym jest i jak się objawia?

Przemoc ma różne oblicza. Niegdyś bywała kojarzona głównie z naruszeniem nietykalności cielesnej: biciem, szarpaniem, popychaniem. Obecnie zwiększa się społeczna świadomość dotycząca również innych zachowań przemocowych. Większość z nas zdaje sobie sprawę z istnienia przemocy seksualnej, ekonomicznej, psychicznej. Niestety wciąż jest ona obecna w życiu zbyt wielu osób, w tym dzieci. Właśnie dlatego tak ważne jest rozumienie, w jaki sposób powstaje, jakie może mieć skutki oraz jak rozpoznać jej oznaki.

Najtrudniejsza do zaobserwowania jest przemoc psychiczna – często nawet osoba, która jej doświadcza, nie zdaje sobie z tego sprawy. Jeśli ofiarą jest dziecko, to do nas, dorosłych, należą dostrzeżenie problemu i interwencja. 

Co to jest przemoc psychiczna?

Przemoc psychiczna, nazywana także emocjonalną, to działanie, które wiąże się z naruszeniem godności osobistej drugiego człowieka. Jej sprawca nie stosując agresji fizycznej, wywołuje u ofiary cierpienie i szkody na płaszczyźnie psychologicznej. Głównym celem jest poczucie kontroli nad ofiarą i podporządkowanie jej swojej woli. Ta forma znęcania, w świetle polskiego prawa traktowana jako przestępstwo, jest niezwykle trudna do wykrycia i ewentualnego udowodnienia.

Sama ofiara przemocy psychicznej długo może nie zdawać sobie sprawy, jak szkodliwym działaniom podlega. Dzieje się tak szczególnie wtedy, gdy dana osoba (najczęściej dziecko) nie zna innego sposobu funkcjonowania, a szantaż, groźby czy manipulacja są jej codziennością. Niestety przemoc psychiczna wobec dziecka w domu rodzinnym często nie jest odbierana przez nie jako coś nietypowego czy powód do szukania pomocy.

Znęcanie psychiczne – przykłady

Aby lepiej zrozumieć zjawisko przemocy psychicznej, warto przyjrzeć się konkretnym sytuacjom i zachowaniom. Ich skutkiem może być spadek poczucia bezpieczeństwa, obniżenie samooceny, wstyd, strach i bezradność ofiary. Kiedy możemy mówić o aktach znęcania psychicznego?

Agresja słowna (werbalna)

Sprawca stosuje wyzwiska, obelgi, wygłasza obraźliwe uwagi i złośliwe komentarze pod adresem ofiary. Bardzo często dzieje się to w obecności świadków, co potęguje poczucie upokorzenia i wstydu.

Zastraszanie

Ta forma znęcania psychicznego polega na wywieraniu presji poprzez grożenie, np. zastosowaniem przemocy fizycznej, ujawnieniem wstydliwych informacji, porzuceniem czy innymi konsekwencjami przykrymi dla ofiary.

Manipulacja i szantaż

Osoba stosująca przemoc może wywoływać u ofiary pożądane przez siebie zachowania poprzez wpędzanie w poczucie winy, szantaż emocjonalny (np. „gdybyś mnie kochał, to byś to zrobił”) lub przez grożenie określonymi konsekwencjami, np. ograniczeniem dostępu do środków finansowych.

Inwigilacja i kontrola

Przejawem przemocy psychicznej jest także naruszanie prywatności – przeglądanie korespondencji, podsłuchiwanie, śledzenie, ciągłe monitorowanie, co, gdzie i z kim robi ofiara.

Izolacja

W tym przypadku sprawca stara się przejąć kontrolę nad kontaktami ofiary z otoczeniem – rodziną, przyjaciółmi, sąsiadami. W nasilonych przypadkach przemocy może dojść do całkowitego odcięcia od kręgu znajomych. 

Wyśmiewanie

Lekceważenie, umniejszanie, wyśmiewanie przekonań, uczuć, poglądów i opinii ofiary. Często przy innych osobach, aby zwiększyć poczucie upokorzenia.

Gaslighting

Działanie to polega na takim manipulowaniu drugą osobą, aby zaczęła wątpić we własny osąd i przekonania. Prowadzi do dezorientacji, poczucia winy, utraty zaufania do samego siebie. W skrajnych przypadkach ofiara może zacząć podejrzewać, że „traci zmysły”.

Wciąganie w konflikty

Angażowanie dziecka w rozgrywki między rodzicami, manipulowanie przeciwko jednemu z opiekunów, wykorzystywanie jako „karty przetargowej” lub pośrednika w konfliktach to często występująca forma przemocy psychicznej w rodzinie. 

Zaniedbanie potrzeb psychicznych

W przypadku dzieci będących ofiarami przemocy w domu, do znęcania psychicznego można również zaliczyć takie zachowania jak brak zainteresowania potrzebami lub świadome ich ignorowanie, a także brak emocjonalnego wsparcia i pomocy w trudnych sytuacjach.

Rany na całe życie, czyli przemoc psychiczna wobec dziecka

Szczególnym rodzajem znęcania się, na który jako dorośli musimy być szczególnie wyczuleni, jest psychiczna przemoc wobec dziecka. Młody człowiek może doświadczać jej zarówno wśród rówieśników, jak i w środowisku domowym. Taka przemoc jest trudna do uchwycenia, często nawet dla samej ofiary, lecz jej ślady pozostają w psychice, nieraz na całe życie. Kilku- czy kilkunastoletnie dziecko poddane psychicznemu znęcaniu, nie rozwija adekwatnego poczucia własnej wartości, ma problemy z regulacją emocji, a także uczy się, że ludziom nie można ufać.

Niezależnie od tego, jakiej formy przemocy i gdzie doświadcza dziecko, musimy reagować. Jeśli mamy podejrzenie, że taka sytuacja ma miejsce, naszym obowiązkiem – jako rodziców lub nauczycieli – jest interweniować. Każdy kolejny dzień w roli ofiary przemocy emocjonalnej przybliża młodego człowieka do poważnych trudności i zaburzeń psychologicznych w przyszłości. Jeśli jesteś wychowawcą czy pedagogiem podejrzewającym u któregoś z wychowanków taki problem, sprawdź w naszym artykule, jak postępować, gdy uczeń doświadcza przemocy domowej.

Krótkotrwałe i odległe skutki przemocy psychicznej

Często niewidoczne na zewnątrz, znęcanie psychiczne pozostawia bolesne ślady na emocjach ofiary, niezależnie od jej wieku. Skutki takiej przemocy mogą być zarówno krótkotrwałe, możliwe do zaobserwowania na bieżąco, jak i odłożone w czasie. Te drugie mogą ujawnić się po wielu miesiącach, a nawet latach po ustaniu przemocy psychicznej, szczególnie jeśli była ona długotrwała.

Do bieżących, widocznych od razu skutków znęcania emocjonalnego, po których nierzadko można rozpoznać istnienie problemu, należą:

• nieufność, reagowanie lękiem niewspółmiernym do sytuacji,
• obniżona samoocena, ciągłe krytykowanie własnych działań,
• brak pewności siebie, nieumiejętność podejmowania samodzielnie nawet drobnych decyzji,
• trudności z koncentracją,
• chwiejność emocji, nieradzenie sobie z nimi,
• spadek nastroju, objawy depresyjne,
• bezsenność,
• problemy somatyczne, takie jak bóle głowy, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, kołatania serca,
• zachowania autodestrukcyjne, np. samookaleczenia, a w skrajnych przypadkach próby samobójcze.

Niestety systematyczne znęcanie się emocjonalne nad dzieckiem najczęściej ma również odległe, zwykle bardzo poważne następstwa. Z biegiem czasu ofiara przemocy psychicznej funkcjonuje coraz gorzej w niemal każdej sferze życia: emocjonalnej, poznawczej, społecznej. Wśród odległych w czasie skutków znęcania psychicznego można wymienić:

• brak zaufania do ludzi i związane z nim problemy w budowaniu zdrowych relacji interpersonalnych;
• niskie poczucie własnej wartości, unikanie wyzwań, trwały lęk przed porażką, a w efekcie często problemy w sferze zawodowej;
• trudności z regulacją emocji, np. niekontrolowane wybuchy złości, nieumiejętność okazywania pozytywnych uczuć;
• poważne zaburzenia emocjonalne, takie jak stany lękowe, depresja, zespół stresu pourazowego (PTSD), zaburzenia osobowości, tendencje samobójcze;
• tzw. reprodukowanie przemocy, czyli odtwarzanie nieprawidłowych schematów zachowania w dorosłym życiu (w roli partnera, rodzica). 

Najważniejsze wnioski

Przemoc psychiczna to poważny problem społeczny, dotyczący zarówno dzieci, jak i dorosłych. Jest trudna do zaobserwowania (niekiedy nawet przez samą ofiarę) i udowodnienia. Manifestuje się m.in. poprzez poniżanie, zastraszanie, obrażanie, szantaż, manipulację czy zaniedbywanie emocjonalnych potrzeb. Psychiczne znęcanie pogarsza zarówno bieżącą jakość życia ofiary, jak i wpływa ujemnie na jej funkcjonowanie w przyszłości. Może skutkować wystąpieniem różnego rodzaju zaburzeń natury psychologicznej i odbić się negatywnie na całym życiu osoby będącej ofiarą.

Ważne jest zatem, aby nie być obojętnym na niewielkie nawet sygnały, mogące świadczyć o tym, że dana osoba doświadcza znęcania psychicznego. Pomoc w przerwaniu cyklu przemocy i emocjonalne wsparcie ofiary może okazać się pierwszym krokiem do wyjścia na prostą, a nawet uratować życie.

Źródła:

1. Niebieska Linia – https://www.niebieskalinia.pl/public/o-zjawisku-przemocy
2. W. Jedlecka “Formy i rodzaje przemocy”, Repozytorium Uniwersytetu Wrocławskiego 2017, s. 14-29.