TUS w małej grupie to forma Treningu Umiejętności Społecznych, która pozwala dzieciom ćwiczyć komunikację, współpracę, regulację emocji i rozwiązywanie konfliktów w bezpiecznych, kontrolowanych warunkach. Mała liczba uczestników nie gwarantuje jednak skuteczności zajęć – potrzebne są właściwy dobór dzieci, konkretne cele terapeutyczne oraz elastyczne reagowanie na dynamikę grupy. W artykule dowiesz się, jak prowadzić TUS w małej grupie, jak planować spotkania i czego unikać, aby zajęcia wspierały rzeczywiste funkcjonowanie dzieci.
Czy dwoje lub troje dzieci to wystarczająca liczba, aby prowadzić Trening Umiejętności Społecznych? Co zrobić, gdy jedno dziecko dominuje, drugie się wycofuje, a trzecie nie chce uczestniczyć w ćwiczeniu? Jak zaplanować TUS w małej grupie, żeby zajęcia nie zamieniły się ani w terapię indywidualną prowadzoną równolegle, ani w serię przypadkowych zabaw?
Mała grupa może stworzyć bardzo dobre warunki do rozwijania kompetencji społecznych. Prowadzący ma więcej możliwości obserwowania uczestników, udzielania informacji zwrotnej i dostosowywania poziomu trudności. Jednocześnie każde zachowanie dziecka staje się bardziej widoczne, a nieobecność jednego uczestnika może całkowicie zmienić dynamikę spotkania.
Dlatego prowadzenie kameralnej grupy wymaga dobrego przygotowania. Potrzebne są nie tylko scenariusze zajęć, ale także umiejętność rozpoznawania funkcji zachowania, budowania poczucia bezpieczeństwa i wykorzystywania naturalnych interakcji między dziećmi. W dalszej części artykułu znajdziesz pięć praktycznych zasad, które pomagają prowadzić małą grupę TUS w sposób uporządkowany, relacyjny i dopasowany do potrzeb uczestników.
TUS w małej grupie – czym różni się od pracy indywidualnej?
Trening Umiejętności Społecznych wykorzystuje obecność innych osób jako podstawowe środowisko uczenia się. Dziecko nie tylko rozmawia o współpracy, czekaniu na swoją kolej czy reagowaniu na odmowę, ale może doświadczyć tych sytuacji podczas rzeczywistego kontaktu z rówieśnikami.
Nawet bardzo dobrze prowadzona terapia indywidualna nie odtwarza w pełni dynamiki grupy. Dorosły zwykle lepiej kontroluje emocje, czeka na odpowiedź i dostosowuje swój sposób komunikacji. Rówieśnik może przerwać, nie zgodzić się, wybrać inną zabawę albo zareagować w sposób, którego dziecko się nie spodziewa.
To właśnie takie sytuacje tworzą przestrzeń do ćwiczenia:
- inicjowania i podtrzymywania kontaktu,
- naprzemienności,
- negocjowania,
- reagowania na odmowę,
- przyjmowania perspektywy innej osoby,
- tolerowania frustracji,
- rozwiązywania nieporozumień,
- kontrolowania impulsów,
- proszenia o pomoc lub przerwę.
Mała grupa nie jest więc pomniejszoną wersją klasy ani kilkoma terapiami indywidualnymi odbywającymi się jednocześnie. Jest odrębnym środowiskiem, w którym prowadzący wykorzystuje relacje między uczestnikami jako część procesu uczenia.
Ile dzieci powinna liczyć mała grupa TUS?
Nie istnieje jedna właściwa liczba uczestników dla każdej grupy. W praktyce za małą grupę często uznaje się zespół liczący około 3-6 dzieci, ale liczebność powinna zależeć od wieku, celów, poziomu samodzielności i trudności uczestników.
W grupach opartych na relacyjnej metodologii TUS spotyka się między innymi zespoły liczące 4–6 dzieci, dobieranych pod kątem wieku, trudności, poziomu pobudzenia i aktualnych potrzeb.
Mniejsza grupa może być szczególnie pomocna, gdy dzieci:
- łatwo przeciążają się obecnością innych,
- potrzebują dużo wsparcia prowadzącego,
- dopiero uczą się uczestniczenia w zajęciach,
- mają trudności z czekaniem i kontrolą impulsów,
- szybko wycofują się z kontaktu,
- wymagają częstych przerw regulacyjnych,
- potrzebują wielu powtórzeń i jasnych instrukcji.
Nie oznacza to jednak, że im mniej dzieci, tym lepiej. Dwoje uczestników daje ograniczoną liczbę możliwych interakcji. Jeśli jedno dziecko jest nieobecne, spotkanie przestaje mieć charakter grupowy. Trudniej również ćwiczyć wybór partnera, dołączanie do trwającej aktywności, funkcjonowanie w podgrupach czy radzenie sobie z tym, że uwaga innych osób nie zawsze jest skierowana na dziecko.
Wielkość grupy a możliwości prowadzącego
Planując skład grupy, warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań:
- Ilu uczestników prowadzący jest w stanie jednocześnie obserwować?
- Czy zajęcia prowadzi jedna osoba, czy para trenerów?
- Jak dużo indywidualnego wsparcia potrzebują dzieci?
- Czy uczestnicy potrafią wykonywać krótkie zadania bez stałej pomocy?
- Jak reagują na hałas, oczekiwanie i obecność rówieśników?
- Czy w sali można stworzyć miejsce na wyciszenie?
- Co stanie się z zajęciami, gdy jedna osoba będzie nieobecna?
Mała grupa powinna być wystarczająco duża, aby tworzyć rzeczywiste sytuacje społeczne, ale nie tak liczna, aby prowadzący większość czasu poświęcał na ograniczanie chaosu i przywracanie uwagi.
Jak prowadzić TUS w małej grupie? 5 praktycznych wskazówek
1. Dobieraj dzieci według potrzeb, nie tylko wieku
Podobny wiek metrykalny nie oznacza podobnego poziomu funkcjonowania społecznego. Dwoje ośmiolatków może mieć zupełnie inne potrzeby. Jedno mówi bardzo dużo, przejmuje kontrolę i nie zauważa reakcji innych. Drugie zna zasady społeczne, ale z lęku prawie się nie odzywa.
Przed zakwalifikowaniem dziecka warto określić:
- jakie sytuacje społeczne są dla niego trudne,
- jakie są jego mocne strony,
- jak komunikuje potrzeby,
- jak reaguje na odmowę i zmianę,
- jak długo potrafi czekać,
- czy toleruje przegraną,
- jak funkcjonuje w kontakcie z rówieśnikami,
- jakiego poziomu wsparcia potrzebuje,
- co pomaga mu odzyskać równowagę.
Celem nie jest stworzenie grupy, w której wszystkie dzieci zachowują się identycznie. Pewne różnice są potrzebne, ponieważ umożliwiają wzajemne uczenie się. Rozbieżności nie mogą być jednak tak duże, że jedno dziecko stale dominuje, a inne nie ma szans na aktywne uczestnictwo. Dobrze dobrana grupa nie zawsze jest grupą „spokojną”. To grupa, w której trudności uczestników dają się objąć wspólnymi celami i metodami pracy.
2. Ustal jeden konkretny cel na spotkanie
Częstym błędem jest próba ćwiczenia zbyt wielu umiejętności jednocześnie. Temat „dobra współpraca” jest zbyt szeroki, jeśli nie zostanie przełożony na obserwowalne zachowania.
Konkretnym celem może być:
- poczekanie, aż druga osoba skończy mówić,
- zadanie partnerowi jednego pytania,
- zaproponowanie rozwiązania bez narzucania go,
- przyjęcie odmowy bez obrażania drugiej osoby,
- poproszenie o przerwę przed wycofaniem się z zadania,
- użycie uzgodnionego komunikatu podczas konfliktu,
- zaproszenie innej osoby do wspólnej aktywności.
Dzięki temu prowadzący wie, czego szuka podczas obserwacji i jakiej informacji zwrotnej udzielić.
Zamiast mówić:
„Dzisiaj ćwiczymy komunikację”, lepiej powiedzieć:
„Dzisiaj ćwiczymy zauważanie momentu, w którym druga osoba chce coś powiedzieć”.
Konkretna umiejętność powinna pojawić się w kilku różnych aktywnościach. Dziecko może najpierw zobaczyć ją w scence, później przećwiczyć w parze, a następnie wykorzystać podczas gry grupowej.
3. Zachowaj przewidywalną strukturę, ale elastycznie zmieniaj aktywności
Dzieci korzystają z zajęć łatwiej, gdy wiedzą, co nastąpi. Stała struktura zwiększa poczucie bezpieczeństwa i ogranicza liczbę informacji, które trzeba przetwarzać.
Spotkanie może obejmować:
- powitanie i sprawdzenie samopoczucia,
- przypomnienie zasad,
- krótkie wprowadzenie do tematu,
- modelowanie umiejętności,
- ćwiczenie w parze lub grupie,
- aktywność bardziej swobodną,
- podsumowanie,
- zapowiedź kolejnego spotkania.
Struktura nie oznacza jednak sztywnego realizowania scenariusza. Gdy dzieci są przeciążone, warto skrócić rozmowę i wprowadzić aktywność ruchową. Gdy naturalnie pojawi się konflikt związany z dzieleniem materiałów, może on stać się ważniejszym ćwiczeniem niż zaplanowana historyjka.
Scenariusz powinien wspierać prowadzącego, a nie odbierać mu możliwość reagowania na grupę. Na stronie szkolenia Trener TUS podkreślono, że metoda wymaga uważności i elastyczności oraz dopasowania działań do konkretnego dziecka, a nie dziecka do gotowego programu.
4. Nie usuwaj każdej trudności – wykorzystuj ją terapeutycznie
Prowadzący może mieć pokusę, aby natychmiast rozwiązywać każdy spór, wyznaczać kolejność i podpowiadać właściwe zdanie. Takie działanie uspokaja sytuację, ale może odebrać dzieciom możliwość samodzielnego ćwiczenia.
Jeżeli poziom napięcia jest bezpieczny, warto najpierw zatrzymać się i zapytać:
- „Co się teraz wydarzyło?”,
- „Czego każde z was potrzebuje?”,
- „Jakie mamy dwa możliwe rozwiązania?”,
- „Jak można powiedzieć to inaczej?”,
- „Po czym poznasz, że druga osoba się zgadza?”,
- „Co zrobisz, jeśli usłyszysz «nie»?”.
Rolą trenera nie jest zapewnienie, że w grupie nigdy nie pojawi się konflikt. Zadaniem jest stworzenie warunków, w których dzieci mogą przejść przez trudność bez przemocy, zawstydzenia i odrzucenia.
W małej grupie szczególnie wartościowe są drobne, naturalne sytuacje:
- dwoje dzieci chce użyć tego samego przedmiotu,
- ktoś zmienia zasady zabawy,
- uczestnik nie chce pracować w wybranej parze,
- jedna osoba przerywa,
- ktoś reaguje złością na przegraną,
- dziecko odrzuca propozycję kolegi.
To właśnie w takich momentach teoria zmienia się w praktyczną umiejętność.
5. Zadbaj o przenoszenie umiejętności poza salę
Dziecko może świetnie wykonać ćwiczenie podczas TUS, a następnego dnia nie wykorzystać tej umiejętności w szkole. Nie oznacza to automatycznie, że trening nie działa.
W sali sytuacja jest przewidywalna, prowadzący przypomina strategię, a grupa jest niewielka. Na szkolnym korytarzu dochodzą hałas, presja czasu, silne emocje i obecność wielu osób. Zastosowanie umiejętności staje się znacznie trudniejsze.
Dlatego pod koniec spotkania warto zaplanować mały krok do wykorzystania w codziennym życiu:
- zadanie jednego pytania koledze,
- poczekanie na swoją kolej podczas rodzinnej rozmowy,
- użycie komunikatu „nie zgadzam się, ponieważ…”,
- poproszenie o pomoc przed rezygnacją,
- zauważenie jednej sytuacji, w której udało się zatrzymać impuls.
Współpraca z rodzicami i nauczycielami powinna opierać się na krótkich, konkretnych informacjach. Zamiast przekazywać, że grupa pracowała nad „relacjami”, lepiej napisać:
„Ćwiczyliśmy dzisiaj przyjmowanie odmowy. Warto zauważać sytuacje, w których dziecko słyszy «nie» i potrafi zapytać o inne rozwiązanie”.
Badania nad grupowymi interwencjami społecznymi wskazują, że poprawa obserwowana podczas zajęć nie zawsze automatycznie przenosi się do środowiska szkolnego i codziennych zachowań. Pokazuje to, jak ważne są generalizacja, współpraca z otoczeniem oraz ćwiczenie umiejętności w wielu sytuacjach.
Co obserwować podczas TUS w małej grupie?
Ocena postępów nie powinna opierać się wyłącznie na tym, czy dziecko było spokojne i wykonało polecenia. Uczestnik może zachowywać się cicho, ale nie nawiązywać kontaktu, nie wyrażać potrzeb i biernie podążać za grupą.
| Obszar obserwacji | Na co zwrócić uwagę? | Przykład konkretnego celu |
|---|---|---|
| Inicjowanie kontaktu | Czy dziecko samo zwraca się do innych uczestników i podejmuje próbę rozpoczęcia rozmowy? | Rozpocznie jedną krótką rozmowę z innym dzieckiem. |
| Naprzemienność | Czy dziecko czeka na swoją kolej i pozwala innym dokończyć wypowiedź? | Poczeka, aż druga osoba skończy mówić. |
| Współpraca | Czy dziecko uwzględnia pomysły innych i potrafi wspólnie podejmować decyzje? | Przyjmie przynajmniej jeden pomysł zaproponowany przez partnera. |
| Komunikowanie potrzeb | Czy dziecko prosi o pomoc, wyjaśnienie, przerwę lub zmianę aktywności? | Użyje ustalonego komunikatu zamiast wycofania lub wybuchu. |
| Reagowanie na odmowę | Czy dziecko potrafi zaakceptować granicę i poszukać innego rozwiązania? | Po usłyszeniu „nie” zapyta o dostępną alternatywę. |
| Regulacja emocji | Jak dziecko reaguje na napięcie, przegraną, oczekiwanie lub zmianę zasad? | Skorzysta z jednej poznanej strategii regulacyjnej. |
| Elastyczność | Czy dziecko toleruje zmianę zasad, partnera albo sposobu wykonania zadania? | Podejmie ponowną próbę po zmianie planu lub zasad. |
| Rozwiązywanie konfliktów | Czy dziecko potrafi opisać problem i szukać rozwiązania bez agresji lub wycofania? | Zaproponuje dwa możliwe sposoby rozwiązania sporu. |
Notatki warto formułować opisowo. Zamiast zapisywać: „dziecko było niegrzeczne”, lepiej zanotować: „trzykrotnie przerwało wypowiedź innych uczestników i kontynuowało mimo przypomnienia zasady”. Opis zachowania pomaga zauważyć rzeczywistą zmianę. Pozwala też oddzielić interpretację dorosłego od tego, co faktycznie wydarzyło się podczas spotkania.
Najczęstsze trudności podczas prowadzenia małej grupy TUS
Jedno dziecko dominuje
Dziecko może odpowiadać na wszystkie pytania, wybierać aktywności i narzucać zasady. Samo upominanie zwykle nie wystarcza.
Pomocne są:
- widoczna kolejność wypowiedzi,
- limit czasu na odpowiedź,
- praca w parach,
- konkretna rola obserwatora,
- zasada, że prowadzący najpierw pyta osoby, które jeszcze nie mówiły,
- ćwiczenie zadawania pytań zamiast opowiadania o sobie.
Jedno dziecko się wycofuje
Wycofanie nie zawsze oznacza brak zainteresowania. Przyczyną może być lęk, wolniejsze tempo przetwarzania, przeciążenie albo brak poczucia bezpieczeństwa.
Nie warto wymuszać publicznej odpowiedzi. Można zaproponować:
- odpowiedź niewerbalną,
- wybór spośród dwóch możliwości,
- przygotowanie wypowiedzi w parze,
- obserwowanie pierwszej rundy,
- krótką rolę z jasno określonym zadaniem,
- możliwość powrotu do aktywności po przerwie.
Dzieci mają zupełnie inne tempo
Jedno dziecko szybko rozumie instrukcję, inne potrzebuje modelowania i kilku powtórzeń. Wtedy przydają się zadania warstwowe.
Podstawowym celem może być nazwanie emocji, a rozszerzeniem — wyjaśnienie jej przyczyny i zaproponowanie dwóch sposobów reakcji. Dzięki temu dzieci pracują wokół tego samego zagadnienia, ale na różnym poziomie trudności.
Nieobecność zmienia całą dynamikę
W małej grupie brak jednej osoby ma duże znaczenie. Dlatego warto mieć wariant ćwiczenia dla mniejszej liczby uczestników.
Nie każde zadanie grupowe można zastąpić rozmową. Lepiej przygotować:
- wersję w parze,
- udział prowadzącego jako uczestnika,
- krótką symulację,
- analizę nagranej lub opisanej sytuacji,
- aktywność obserwacyjną w naturalnym otoczeniu.
Czego nie robić podczas TUS w małej grupie?
Nie realizuj scenariusza za wszelką cenę
Jeśli grupa jest przeciążona lub właśnie pojawiła się ważna sytuacja społeczna, sztywne przechodzenie do następnego punktu może zmniejszyć wartość zajęć.
Nie oceniaj dziecka na tle innych
Komunikaty „Zobacz, Zosia potrafi poczekać” wzmacniają porównywanie i zawstydzenie. Informacja zwrotna powinna dotyczyć zachowania konkretnego dziecka i jego postępu.
Nie zmuszaj do zwierzania się
TUS nie powinien wymagać publicznego opowiadania o trudnych doświadczeniach. Dziecko ma prawo odmówić odpowiedzi, obserwować lub pracować na fikcyjnej sytuacji.
Nie nagradzaj wyłącznie ciszy i podporządkowania
Celem zajęć nie jest stworzenie grupy, w której dzieci są spokojne, bez sprzeciwu wykonują polecenia i nigdy się nie kłócą. Dziecko powinno również uczyć się wyrażać odmowę, bronić granic, zgłaszać potrzeby i negocjować.
Nie zakładaj, że każda trudność wymaga TUS
Nie każde dziecko mające problemy społeczne skorzysta od razu z pracy grupowej. Czasami najpierw potrzebna jest diagnoza, terapia indywidualna, wsparcie komunikacji, regulacji emocji albo dostosowanie środowiska.
Co mówią badania o grupowym treningu umiejętności społecznych?
W metaanalizie z 2025 roku obejmującej badania nad treningami umiejętności społecznych dla dzieci w spektrum autyzmu wykazano poprawę między innymi w zakresie komunikacji społecznej, wzajemności i wspólnej uwagi. Autorzy zwrócili jednak uwagę na duże zróżnicowanie programów i metod oceny efektów, dlatego wyniki należy interpretować w odniesieniu do konkretnego dziecka i konkretnej interwencji.
Z kolei polskie badanie programu PEERS opublikowane w 2022 roku wskazało, że ustrukturyzowany trening społeczny może wspierać funkcjonowanie nastolatków w spektrum autyzmu. Program obejmował nie tylko pracę grupową młodzieży, ale również elementy wspierające stosowanie umiejętności poza samymi zajęciami.
Wnioski z badań nie oznaczają, że każdy TUS jest automatycznie skuteczny. Największe znaczenie ma jakość programu: właściwy dobór uczestników, jasno określone cele, aktywne ćwiczenie umiejętności, informacja zwrotna i przenoszenie efektów do codziennego życia.
Jak przygotować się do prowadzenia TUS?
Prowadzenie grupy wymaga wiedzy o rozwoju społecznym, emocjach, funkcjach wykonawczych i dynamice grupowej. Specjalista powinien potrafić nie tylko dobrać ćwiczenie, ale także zrozumieć, dlaczego dziecko odmawia, dominuje, wycofuje się albo reaguje silnymi emocjami.
Osoby, które chcą zdobyć uporządkowane przygotowanie do planowania i prowadzenia zajęć, mogą skorzystać ze szkolenia Trener TUS I i II stopnia. Program jest skierowany między innymi do psychologów, pedagogów, nauczycieli, terapeutów i innych osób pracujących z dziećmi. Obejmuje diagnozowanie potrzeb, dobór grupy, tworzenie scenariuszy i reagowanie na trudne sytuacje podczas zajęć.
Uzupełnieniem tematu może być artykuł Zajęcia TUS – jak łączyć emocje i uwagę? 3 praktyczne pomysły do pracy z dziećmi. Wyjaśnia on, dlaczego skuteczny program powinien rozwijać nie tylko wiedzę o emocjach, ale także uwagę, hamowanie impulsów i zdolność korzystania ze strategii w odpowiednim momencie.
Temat prowadzenia kameralnych grup został również rozwinięty w materiale na naszym kanale Fabryka Relacji: Jak prowadzić TUS w małej grupie? 5 praktycznych wskazówek.
O autorce
Joanna Węglarz – psycholożka z 22-letnim doświadczeniem, założycielka Studio Psychologicznego i współautorka relacyjnej metodologii TUS Węglarz-Bentkowskiej. Specjalizuje się w pracy z dziećmi z trudnościami społecznymi, emocjonalnymi i neurorozwojowymi. Jest autorką 8 książek dotyczących TUS, regulacji emocji i wspierania rozwoju dzieci oraz przeszkoliła około 30 000 specjalistów.
FAQ – TUS w małej grupie
Czy można prowadzić TUS dla dwojga dzieci?
Tak, praca w parze może rozwijać naprzemienność, współpracę, komunikację i reagowanie na drugą osobę. Ma jednak mniej możliwości niż grupa licząca kilka osób, ponieważ nie pozwala ćwiczyć części sytuacji związanych z wyborem partnera, dołączaniem do podgrupy czy dzieleniem uwagi między kilka osób. Warto też przygotować plan na wypadek nieobecności jednego uczestnika.
Czy dzieci w grupie muszą mieć tę samą diagnozę?
Nie. Diagnoza nie powinna być jedynym kryterium doboru. Ważniejsze są rzeczywiste potrzeby, cele, sposób komunikacji, poziom regulacji i możliwości uczestniczenia w zajęciach. Dzieci z różnymi rozpoznaniami mogą dobrze funkcjonować razem, jeśli ich profile nie powodują trwałej nierównowagi w grupie.
Co zrobić, gdy dziecko nie chce uczestniczyć w ćwiczeniu?
Najpierw należy sprawdzić, z czego wynika odmowa. Dziecko może nie rozumieć instrukcji, obawiać się oceny, być przeciążone albo nie widzieć sensu zadania. Można zaproponować obserwację, prostszą wersję, udział w parze lub wybór roli. Celem nie jest wymuszenie wykonania ćwiczenia, ale znalezienie dostępnego poziomu uczestnictwa.
Czy na TUS zawsze powinien obowiązywać kontrakt grupowy?
Jasne zasady zwiększają przewidywalność i bezpieczeństwo, ale kontrakt nie powinien być długą listą zakazów. Najlepiej wybrać kilka konkretnych reguł, które da się zaobserwować, na przykład: „Słuchamy, gdy ktoś mówi”, „Można poprosić o przerwę” i „Zatrzymujemy się, gdy ktoś mówi stop”. Zasady trzeba regularnie przypominać i pokazywać, jak stosować je w praktyce.
Podsumowanie
Rozpoczęliśmy ten artykuł od postawienia kilku ważnych pytań: ilu uczestników powinna liczyć mała grupa TUS, jak reagować na różne potrzeby dzieci oraz jak prowadzić zajęcia, aby przekładały się na codzienne funkcjonowanie. Szukaliśmy odpowiedzi, które pomagają zrozumieć temat w praktyczny i przystępny sposób.
Odpowiedzi pokazują, że TUS w małej grupie może stworzyć bezpieczne warunki do rzeczywistego ćwiczenia relacji, ale sama niewielka liczba uczestników nie zapewnia skuteczności. Prowadzenie takich zajęć wymaga wiedzy, uważnej obserwacji, elastycznego podejścia i systematycznego przenoszenia umiejętności poza salę.
Najważniejsze rzeczy, o których warto pamiętać:
- Dobieraj uczestników na podstawie ich potrzeb i możliwości, a nie wyłącznie wieku lub diagnozy.
- Na każde spotkanie wyznacz jeden konkretny, możliwy do zaobserwowania cel.
- Zachowaj przewidywalną strukturę, ale elastycznie reaguj na aktualny stan grupy.
- Wykorzystuj naturalne konflikty i nieporozumienia jako okazję do bezpiecznego ćwiczenia.
- Planuj przenoszenie umiejętności do domu, szkoły i relacji rówieśniczych.
