Dysgrafia u dzieci – objawy, rozpoznanie i metody wsparcia

Dysgrafia, czyli zaburzenie związane z tworzeniem pisma ręcznego, należy do tzw. specyficznych trudności w uczeniu się. Według różnych szacunków dotyka od 10 do około 15% uczniów. Wpływa ujemnie nie tylko na osiągnięcia edukacyjne. W dłuższej perspektywie może prowadzić do takich problemów jak narastająca frustracja, niechęć do nauki, obniżona samoocena, a nawet fobia szkolna.

Zrozumienie, czym jest dysgrafia oraz jej wczesne rozpoznanie mogą znacząco poprawić szkolne funkcjonowanie dotkniętego nią dziecka. Wdrożenie odpowiednich strategii terapeutycznych i przemyślane wsparcie pomagają też zapobiec negatywnym skutkom psychologicznym.

Co to jest dysgrafia?

W Diagnostycznym i Statystycznym Podręczniku Zaburzeń Psychicznych DSM-5 dysgrafia określona jest jako zaburzenie ekspresji pisemnej. Należy do specyficznych trudności w uczeniu się, a jej wystąpienie u danej osoby nie wynika z obniżonego poziomu funkcjonowania intelektualnego, upośledzenia narządów zmysłów czy zaburzeń neurologicznych.

Dysgrafia, czyli najprościej mówiąc – problem z pisaniem, może mieć różne formy i nasilenie. Ogólnie charakteryzuje się nieestetycznym, mało czytelnym pismem odręcznym, nieprawidłowym rozplanowaniem zapisu, a także obniżonym tempem i płynnością pisania. Zmagająca się z dysgrafią osoba może mieć kłopoty zarówno z przepisywaniem, jak i pisaniem ze słuchu lub z pamięci. W niektórych przypadkach mogą także występować błędy ortograficzne i interpunkcyjne, pomimo znajomości reguł poprawnej pisowni (tzw. dysgrafia dyslektyczna).

Ryzyko dysgrafii – objawy, na które warto zwrócić uwagę

Choć specyficzne trudności w uczeniu się diagnozujemy dopiero u dzieci w wieku szkolnym, pierwsze sygnały często można zaobserwować już u przedszkolaków. Warto wiedzieć, jakie symptomy powinny budzić czujność i skłonić do obserwacji dziecka pod kątem rozwoju dysgrafii.

Do wczesnych objawów dysgrafii, możliwych do zauważenia u dzieci poniżej 6 roku życia, należą przede wszystkim:

• niemożność wypracowania prawidłowego chwytu pisarskiego (tzw. chwyt trójpalcowy kształtuje się około 4–5. roku życia, do szóstych urodzin powinien być już opanowany);
• obniżona sprawność ruchowa – kłopoty z rzucaniem i łapaniem piłki, chodzeniem po równoważni, skakaniem;
• trudności z wykonywaniem czynności manualnych, takich jak wycinanie nożyczkami, zapinanie guzików, nawlekanie koralików;
• niechęć do rysowania i malowania, szybkie męczenie się podczas tych zajęć;
• problemy z rozumieniem pojęć przestrzennych (przed, nad, obok itp.);
• opóźnienie w ustalaniu się lateralizacji (dominacji jednej ze stron ciała), która powinna zakończyć się do ok. 7. roku życia.

Dysgrafia – objawy u dzieci w wieku szkolnym

Kiedy dziecko uczęszcza do szkoły, a trudności w prawidłowym pisaniu utrzymują się lub nasilają, należy rozpocząć diagnozę pod kątem dysgrafii. Charakterystyczne objawy często można zaobserwować już u uczniów na wczesnych etapach edukacji, bywa jednak, że problemy zaczynają być widoczne dopiero u osoby nastoletniej.

Jak przejawia się dysgrafia u dzieci w wieku szkolnym? Do najczęściej występujących symptomów zaliczamy:

• problemy z odwzorowaniem kształtu liter (litery nierównej wielkości, ich elementy nieprawidłowo łączone),
• tzw. zapis lustrzany, pisanie wyrazów od tyłu,
• zmienne odstępy między literami w wyrazach (raz zbyt duże przerwy, kiedy indziej litery nachodzą na siebie),
• zmienne nachylenie pisma,
• litery pisane „drżącą” linią,
• trudności z rozplanowaniem pisma na kartce, zmieszczeniem się w liniaturze,
• zwiększona męczliwość ręki podczas pisania,
• u starszych uczniów trudności z formułowaniem wypowiedzi pisemnych poprawnych pod względem interpunkcji i gramatyki, niekiedy także ortografii.

Jak wygląda diagnoza dysgrafii?

Występowanie wyżej opisanych objawów (szczególnie jeżeli symptomy są pojedyncze i słabo nasilone) nie muszą świadczyć o dysgrafii. Zawsze jednak warto dokonać diagnozy, aby lepiej zrozumieć przyczyny trudności dziecka i wdrożyć odpowiednie postępowanie. Rodzice słyszący od nauczyciela sugestię, że „być może to dysgrafia”, mogą zastanawiać się, jak zdiagnozować zaburzenie, od czego zacząć. Rzetelna diagnoza może zostać przeprowadzona w poradni psychologiczno-pedagogicznej i obejmuje kilka etapów.

Wywiad z rodzicem

Specjalista przeprowadza rozmowę z opiekunem, w której toku zbiera informacje o dziecku, m.in. o trudnościach w codziennym funkcjonowaniu, zaobserwowanych specyficznych objawach i ich nasileniu. Zwykle pyta także o ewentualne obciążenie okołoporodowe, przebieg wczesnego rozwoju, sytuację rodzinną (trudności w uczeniu się mogą mieć podłoże genetyczne).

Analiza dostarczonych materiałów

Diagnosta przegląda prace pisemne dziecka, zeszyty, a także ewentualne opinie od nauczycieli. Jeżeli pacjent jest pod opieką specjalistów takich jak np. okulista czy audiolog, warto przynieść ze sobą na diagnozę wyniki badań.

Ocena funkcjonowania intelektualnego

Do stwierdzenia dysgrafii niezbędne jest wykluczenie, że przyczyną problemów z poprawnym pisaniem jest obniżony poziom funkcjonowania intelektualnego. Na ogół więc pierwszym etapem pracy z pacjentem jest przeprowadzenie testu inteligencji.

Dalsze badania diagnostyczne i obserwacja dziecka

W dalszym toku diagnozy specjalista ocenia m.in. sprawność grafomotoryczną, percepcję wzrokową i słuchową, zakres bezpośredniej i długotrwałej pamięci słuchowej oraz wzrokowej, płynność czytania, znajomość reguł ortograficznych. Przy pomocy prostych prób ocenia lateralizację. Obserwuje też tempo pracy dziecka, sposób, w jaki organizuje działania, jak radzi sobie z trudnościami. 

Co po diagnozie, czyli jak pomóc dziecku z dysgrafią

Choć w internecie lub rozmowach można zetknąć się ze sformułowaniem „leczenie dysgrafii”, w rzeczywistości nie jest to zaburzenie, które można całkowicie wyeliminować. Natomiast można i trzeba wdrażać oddziaływania terapeutyczne, polegające m.in. na ćwiczeniach grafomotorycznych, usprawnianiu ręki, nauce rozluźniania mięśni dłoni. Postępowanie takie, wprowadzone możliwe wcześnie, może w zauważalny sposób poprawić funkcjonowanie młodego człowieka zmagającego się z dysgrafią.

W przypadku dzieci w wieku szkolnym po przeprowadzeniu specjalistycznej diagnozy wydawana jest opinia, która oprócz wyjaśnienia przyczyn trudności, powinna zawierać wskazówki do pracy z uczniem dla rodziców i nauczycieli. Dziecku z dysgrafią przysługuje w szkole dostosowanie wymagań edukacyjnych do jego indywidualnych potrzeb i możliwości. Może ono polegać np. na zaliczaniu prac ustnie, czy umożliwieniu sporządzania notatek na komputerze lub tablecie. 

Oswojona dysgrafia – jak pomóc dziecku w domu?

W przypadku trudności w uczeniu się (czy to pod postacią dysgrafii, czy innych) systematyczna praca ze specjalistą jest niezbędna, nie należy jednak na niej poprzestawać. Nieocenioną rolę odgrywają także ćwiczenia usprawniające grafomotorykę wykonywane w domu.

Do przykładowych zabaw zalecanych przy problemach z pisaniem należą:

• wszelkie działania artystyczne, takie jak rysowanie różnymi rodzajami kredek, malowanie (również palcami), wyklejanie, lepienie z plasteliny czy gliny, wycinanki, łączenie kropek, kolorowanie, kreślenie po śladach;
• kopiowanie obrazków przez kalkę;
• samodzielne tworzenie biżuterii (z koralików, sznurków, pomponików), budowanie z klocków, wyszywanie, sklejanie modeli samolotów;
• ćwiczenie podczas codziennych sytuacji rozróżniania stron oraz rozwijanie świadomości przestrzennej;
• gimnastyka dłoni i palców (o wskazówki warto poprosić pedagoga lub fizjoterapeutę prowadzącego ucznia).

Dla dziecka, które z powodu trudności z pisaniem może przeżywać frustrację, złość, niechęć do nauki i sytuacji szkolnych, niezwykle ważne jest również wsparcie emocjonalne. Należy zapewnić mu atmosferę akceptacji, unikać nadmiernej presji, skupiać się na postępach i pozytywnych wzmocnieniach. Zalecenia te dotyczą zarówno rodziców, jak i nauczycieli pracujących z uczniem z dysgrafią w szkole.

Najważniejsze wnioski

Dysgrafia to zaburzenie należące do specyficznych trudności w uczeniu się. Jest stosunkowo dobrze poznane, a jego występowanie w społeczeństwie szacuje się na kilkanaście procent. Choć częste, nie należy go bagatelizować, może bowiem przyczyniać się do powstawania takich trudności, jak zaniżona samoocena, fobia szkolna, niechęć do nauki. Specjalistyczna diagnoza i wdrożenie odpowiednich oddziaływań terapeutycznych może znacząco poprawić bieżące funkcjonowanie osoby dotkniętej dysgrafią i zapobiec rozwojowi wtórnych problemów psychologicznych. 

Źródła:

1. P. Huget “Specyficzne trudności w uczeniu się : dysleksja, dysgrafia i dysortografia” w “Doskonalenie warsztatu nauczyciela polonisty” 2005, s.15-39.

Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5).